Pensverzuring bij koeien (acidose)
Pensverzuring bij koeien – ook wel subacute acidose (SARA) genoemd – komt veel voor op melkveebedrijven. Koeien die minder vreten, een wisselend mestbeeld, structureel minder liters in de melktank zijn signalen van een verstoorde penswerking.
In de praktijk blijkt dat niet zozeer de gemiddelde pens-pH het probleem is, maar vooral de mate waarin de pH gedurende de dag schommelt en de variatie binnen de kudde. Hoe groter de schommelingen en verschillen, hoe minder stabiel de pens functioneert en hoe groter de variatie in melkproductie.
Een pens die draait levert kracht uit ruwvoer. Een pens die schommelt kost rendement. Niet de gemiddelde pens-pH, maar de schommelingen in pens-pH gedurende de dag bepalen het probleem van pensverzuring.
Bij een wetenschappelijke studie op 18 Nederlandse melkveebedrijven werd bij gemiddeld 13,8% van de koeien subacute pensverzuring vastgesteld, met uitschieters tot 38% binnen één koppel. Pensverzuring kwam voor in alle lactatiefasen (Kleen et al., 2009).
Pensverzuring bij koeien in het kort:
- Pensverzuring ontstaat wanneer de pens-pH herhaaldelijk en langdurig onder pH 5,8 zakt.
- Signalen zijn o.a. wisselend mestbeeld, onrust aan het voerhek en lagere melkproductie.
- Oorzaak ligt vaak in rantsoen, structuur en management.
- Gevolg is lager rendement per koe en hoger gezondheidsrisico.
De sleutel ligt in pens-pH-stabiliteit: hoe minder schommelingen en hoe langduriger de pens draait binnen een pH-bereik van 5,8–6,2, hoe meer kracht uit ruwvoer, met maximale ruwvoerbenutting en voerefficiëntie.
In dit artikel
- 1. Wat is pensverzuring bij koeien?
- 2. Wanneer ontstaat pensverzuring?
- 3. Symptomen van pensverzuring
- 4. Hoe herken je pensverzuring?
- 5. Gevolgen van pensverzuring
- 6. Optimale pH in de pens
- 7. Acute & subacute pensverzuring
- 8. Oorzaken van pensverzuring
- 9. Pensverzuring voorkomen
- 10. Pensbuffers & management
- 11. Sterke basis & pensstabiliteit
- 12. Veelgestelde vragen
Wat is pensverzuring bij koeien (acidose)?
Pensverzuring bij koeien ontstaat wanneer de pens-pH herhaaldelijk en langdurig onder circa 5,8 zakt, waardoor de pensflora uit balans raakt en ruwvoer minder efficiënt wordt benut. Het probleem zit daarbij niet in één meetmoment, maar in terugkerende pH-dalingen gedurende de dag.
PensPraat
Hoe werkt de pens?
“De pens is de motor van je koe. Meer dan 70% van de energie krijgt de koe vanuit de pens via vluchtige vetzuren geleverd.”
- De pens is de motor van je koe.
- Ruwvoer is de brandstof.
- Pensbacteriën vormen het verbrandingssysteem.
Zolang de pens-pH stabiel blijft, draait de motor gelijkmatig en efficiënt. Wanneer de pens-pH richting verzuring zakt, gaat de motor onregelmatig lopen: de vertering hapert, energie gaat verloren en het rendement per kilo voer daalt.
Pensverzuring ontstaat vooral wanneer koolhydraten uit krachtvoer en suikerrijk ruwvoer sneller worden afgebroken dan de pens kan bufferen. Daarbij komen grote hoeveelheden vluchtige vetzuren vrij, terwijl de natuurlijke buffering via speeksel tekortschiet.
Bij subacute pensverzuring is er geen plotseling zieke koe, maar wel dagelijks verlies van ruwvoerbenutting, melkproductie en pensgezondheid. De koe vreet vaak wel, maar de pens gebruikt meer brandstof om dezelfde hoeveelheid melk te produceren.
Wanneer ontstaat pensverzuring (acidose)?
Pensverzuring ontstaat wanneer de vorming van vluchtige vetzuren in de pens gedurende langere tijd structureel sneller verloopt dan de buffering ervan. Die buffering is bij de koe sterk afhankelijk van kauwen, herkauwen en speekselproductie.
Een gezonde koe kauwt en herkauwt gemiddeld circa 14 uur per dag. Tijdens deze uren produceert zij grote hoeveelheden speeksel, rijk aan natrium bicarbonaat. Via dit speeksel wordt dagelijks een hoeveelheid natrium bicarbonaat aangevoerd die overeenkomt met circa 3 kg per koe. Dit vormt het natuurlijke buffersysteem van de koe.
Je kunt speeksel vergelijken met smeerolie van de pensmotor: zolang de toevoer constant is, blijft de motor soepel draaien.
Tijdens rustmomenten – gemiddeld zo’n 10 uur per dag – stopt de speekseltoevoer. De natuurlijke buffering valt dan weg, terwijl de zuurvorming in de pens doorgaat. Wanneer de pH te ver daalt, neemt het risico op pensverzuring toe.
De balans tussen zuurvorming en buffering raakt vooral verstoord door:
- veel snel fermenteerbare koolhydraten
- onvoldoende structuur
- onregelmatige voermomenten
- rantsoenwisselingen
- hittestress
Wanneer deze factoren structureel voorkomen, krijgt de pens onvoldoende hersteltijd en kan subacute pensverzuring zich geleidelijk opbouwen.
PensPraat
Speeksel buffert de pens
“De koe krijgt via speeksel gemiddeld 3 kg natrium bicarbonaat per koe per dag.”
Wat zijn symptomen van pensverzuring?
Pensverzuring herken je aan een combinatie van mestbeeld, gedrag en productie. Veel voorkomende koesignalen zijn:
PensPraat
Praktijk Signalen
Beelden ter illustratie. Interpretatie altijd in samenhang met rantsoen, gedrag en productie.
- Wisselend mestbeeld: dunne mest, variatie tussen koeien, onverteerde voerdeeltjes of scherp ruikende mest.
- Onrust aan het voerhek: wisselende voeropname, pieken en dalen in vreten, selectief vreten of voer laten liggen.
- Minder herkauwactiviteit: kortere herkauwperiodes, en daardoor minder speekselproductie waardoor de buffering afneemt.
- Lagere en instabiele melkproductie: structureel minder liters, wisselende productie en vaak melkgehaltes beneden peil.
- Meer klauwproblemen: verhoogd risico op zoolzweren, witte-lijnproblemen en kreupelheid.
Hoe herken je (subacute) pensverzuring?
Mest is het eerste en meest zichtbare signaal
Bij een stabiele pens is de mest homogeen, mooi consistent en heeft geen scherpe geur. Bij pensverzuring zie je juist variatie ontstaan: sommige koeien produceren dunnere mest, anderen laten onverteerde voerresten zien. Ook een scherpere geur kan wijzen op een verstoorde vertering. Deze veranderingen in mestbeeld zijn vaak de eerste zichtbare koesignalen van een verstoorde penswerking en beginnende pensverzuring.
PensPraat
Boer Haico over Pensverzuring
“De mest wisselde van dag tot dag.”
Het gedrag rond het voerhek bevestigt dit beeld
Koeien met een onrustige pens vertonen vaker wisselend vreetgedrag. Ze komen vaker terug naar het voerhek, vreten in korte periodes of laten delen van het rantsoen liggen. Selectief vreten komt vaker voor, waardoor de structuurverhouding in de pens verder onder druk komt te staan.
Herkauwen geeft nog meer informatie
Een daling in herkauwactiviteit wijst op minder speekselproductie en daarmee minder buffering in de pens. Minder herkauwslagen, kortere herkauwperiodes of meer koeien die niet herkauwen tijdens rustmomenten zijn duidelijke koesignalen dat de pens niet stabiel functioneert.
Door mestbeeld, vreetgedrag en herkauwactiviteit samen te beoordelen, ontstaat een betrouwbaar beeld van de penswerking en het risico op (subacute) pensverzuring.
Wat zijn de gevolgen van pensverzuring?
Pensverzuring heeft directe én indirecte gevolgen voor melkproductie en diergezondheid, waaronder een verhoogd risico op slepende melkziekte (ketose). Wanneer de pens minder stabiel functioneert, raakt de fermentatie verstoord en wordt het rantsoen minder efficiënt benut. De schade zit daarbij vooral in een structureel lager rendement per koe.
PensPraat
Wetenschappelijke duiding
“Pensverzuring kost € 450 per koe. Het loont daarom echt de moeite om er zorgvuldig aandacht aan te besteden.”
– Prof. Kees Plaizier | Veeteelt (2015)
Gevolgen voor de melkproductie
Wanneer de pens langdurig onder druk staat, neemt de benutting van ruwvoer af. In de praktijk zie je onder andere:
- structureel lagere melkproductie per koe
- schommelingen in melkgift
- daling van het melkvetgehalte
- minder rendement uit eigen ruwvoer
De koe vreet vaak wel, maar door wisselende opname en schommelende pens-pH haalt de koe minder melk uit hetzelfde ruwvoer. Daardoor daalt je voerefficiëntie en blijft rendement onbenut.
Gevolgen voor de gezondheid van de koe
Wanneer de pens langdurig uit balans is, heeft dit effect op meerdere processen in het lichaam van de koe. Veel voorkomende gevolgen zijn:
- minder weerstand
- meer risico op klauwproblemen, zoals zoolzweren en witte-lijnproblemen, mede door ontstekingsreacties bij langdurige stress op de pens
- extra belasting van de stofwisseling, zoals slepende melkziekte (ketose)
Pensverzuring en slepende melkziekte zijn vaak met elkaar verbonden. Een instabiele pens vermindert de benutting van energie uit ruwvoer, waardoor de koe meer lichaamsvet moet aanspreken. Dit vergroot de kans op ketonvorming en slepende melkziekte.
Deze effecten ontstaan geleidelijk. Hoe langer de pens onder druk staat, hoe groter de impact op diergezondheid en levensduur.
Lange termijn effect op het koppel
Op koppelniveau leidt pensverzuring tot:
- meer variatie tussen koeien
- schommelingen van de melkproductie
- kortere levensduur van koeien
- hogere kosten voor voer, diergezondheid en arbeid
Pensverzuring heeft invloed op het totale bedrijfsrendement.
Wat is de optimale pH in de pens van een koe?
Een pens die optimaal draait, functioneert het meest stabiel bij een pH tussen 5,8 en 6,2. Binnen dit bereik ontstaat de optimale productie van vluchtige vetzuren om de koe te voorzien van 70% van de energie, terwijl de productie van melkzuur minimaal blijft. Dit is essentieel, omdat melkzuur zorgt voor pensverzuring. Verder kunnen de pensbacteriën bij pH 5,8 – 6,2 het ruwvoer efficiënt afbreken en worden voedingsstoffen optimaal omgezet voor melkproductie en melkgehalten.
De pens-pH schommelt gedurende de dag. Wanneer de koe vreet daalt de pH door de vorming van vluchtige vetzuren. Tijdens kauwen en herkauwen herstelt de pens zich door de aanvoer van speeksel, rijk aan natrium bicarbonaat. Zolang deze schommelingen beperkt blijven, draait de pens stabiel.
Een stabiele pens-pH is daarom essentieel voor:
- een goede benutting van ruwvoer
- een constante melkproductie
- het voorkomen van pensverzuring
Een langdurig stabiele pens-pH is de basis voor een pens die blijft draaien en maximale kracht uit ruwvoer haalt.
PensPraat
Een stabiele pH laat de pens draaien in plaats van schommelen
Melkveebedrijf TOPS: “Minder schommelingen in de pens is altijd beter.”
Wat is het verschil tussen acute en subacute pensverzuring?
PensPraat
Subacute pensverzuring ontstaat wanneer de pens dagelijks meerdere uren onder pH 5,8 zakt zonder zichtbare ziekteverschijnselen
Herstel van de pens-pH na een verzuringsdip kan 18–24 uur duren.
Het verschil tussen acute en subacute pensverzuring (SARA) zit in hoe diep, hoe lang en hoe vaak de pens-pH onder de kritische grens zakt, en in wat je ziet als melkveehouder aan je koeien.
Subacute pensverzuring (SARA)
Subacute pensverzuring is een toestand waarbij de pens-pH meerdere uren per dag (vaak langer dan 3 tot 5 uur) onder pH 5,8 zakt, op meerdere dagen, zonder duidelijke klinische ziekteverschijnselen. Na een verzuringsdip kan het herstel van de pens-pH wel 18 tot 24 uur duren, afhankelijk van rantsoen, structuur en buffering (Krause & Oetzel, 2005).
Acute pensverzuring (acidose)
Bij acute pensverzuring daalt de pens-pH snel en diep (llager dan pH 5,5) als gevolg van een plotselinge extreme rantsoenverstoring. Hierbij raakt de pensflora ernstig beschadigd en ontstaat klinische ziekte (Oetzel, 2007; Krause & Oetzel, 2005).
Belangrijk verschil in de praktijk
- Acute pensverzuring: zeldzamer, ernstig, direct zichtbaar, acuut gezondheidsrisico.
- Subacute pensverzuring (SARA): veel vaker voorkomend, sluipend, dagelijks rendementsverlies
In de praktijk heeft subacute pensverzuring de grootste impact op het bedrijfsresultaat, juist omdat het probleem zich langzaam opbouwt en langdurig aanhoudt.
Welke factoren vergroten het risico op pensverzuring?
Het risico op pensverzuring neemt toe wanneer rantsoen, structuur en management onvoldoende in balans zijn. Vaak is het een combinatie die de pens dagelijks onder druk zet.
Invloed van het melkvee rantsoen
- Een hoog aandeel snel fermenteerbare koolhydraten, zoals suikerrijke maïs of zeer snel verteerbaar kuilgras
- Een hoge krachtvoergift, vooral wanneer deze in korte tijd wordt opgenomen
- Onvoldoende structuur in het rantsoen, waardoor herkauwen en speekselproductie afnemen
- Grote verschillen in samenstelling of kwaliteit van het ruwvoer
Managementfactoren
- Onregelmatige voermomenten of lange periodes zonder voer
- Regelmatige rantsoenwisselingen, zonder overgangsperiode
- Selectief vreten door onvoldoende mengkwaliteit van de TMR
- Grote pieken in voeropname binnen het koppel
Omgevings- en dierfactoren
- Hittestress, waardoor koeien minder vreten en herkauwen
- Beperkte rust en ligcomfort vermindert de herkauwactiviteit
- Hogere gevoeligheid bij hoogproductieve koeien en koeien in vroege lactatie
Wanneer deze factoren structureel of gelijktijdig voorkomen, verschuift de balans in de pens: de vorming van vluchtige vetzuren verloopt sneller dan de natuurlijke buffering via speeksel. De pens krijgt onvoldoende hersteltijd, waardoor subacute pensverzuring zich geleidelijk kan opbouwen — vaak zonder dat dit direct zichtbaar is. Pensverzuring is zelden het gevolg van één factor, maar het resultaat van een dagelijks patroon dat de pens onder druk zet.
Hoe voorkom je pensverzuring?
Pensverzuring voorkom je door de pens dagelijks stabiel te laten draaien, met zo min mogelijk pH-schommelingen. De kern is balans tussen zuurvorming en buffering, tussen voeropname en herkauwen, en tussen energie en structuur. Een stabiele pens draait 24 uur per dag.
PensPraat
Boer John over Ruwvoer
“Ruwvoer heeft het meeste effect op melk en gehaltes.”
Sterke basis: structuur, rust en regelmaat
Zorg voor voldoende effectieve structuur in het rantsoen
Structuur in het rantsoen stimuleert kauwen en herkauwen. Dit verhoogt de speekselproductie en ondersteunt de natuurlijke buffering van de pens. Een stabiele ruwvoerbasis vormt het fundament van pensgezondheid.
Beperk pieken in snel fermenteerbare koolhydraten
Grote pieken in suiker- en zetmeelopname zorgen voor snelle zuurvorming. Door energie gelijkmatig aan te bieden, blijft de pens-pH stabieler en voorkom je scherpe verzuringsdips.
Houd voermomenten en rantsoen constant
Regelmaat aan het voerhek is cruciaal. Vaste voermomenten, een constant rantsoen en zorgvuldige overgangen geven de pens tijd om zich aan te passen en te herstellen.
Voorkom selectief vreten
Een goed, homogeen gemengde TMR en voldoende beschikbaarheid voorkomen dat koeien selecteren. Selectief vreten verstoort de structuurverhouding in de pens en vergroot het risico op pensverzuring.
Stimuleer rust en herkauwactiviteit
Voldoende ligplaatsen, goed ligcomfort en een rustig stalklimaat verhogen de herkauwactiviteit. Meer herkauwen betekent meer speeksel en een stabielere pens-pH.
Praktijk Tip
Een goed managementsysteem ondersteunt de pens continu, maar er zijn momenten waarop de natuurlijke buffering tijdelijk afneemt, zoals tijdens rust als de koe niet kauwt of herkauwt. Juist dan kan extra ondersteuning helpen om pH-schommelingen te beperken en de pens stabiel te houden.
Welke pensbuffers en managementmaatregelen ondersteunen een stabiele pens-pH?
Een stabiele penswerking begint altijd bij een sterke basis: goed management en kwalitatief ruwvoer. Maar ruwvoer alleen is niet altijd voldoende om de pens gedurende de hele dag stabiel te laten draaien.
De pens van de koe functioneert als een motor
- Ruwvoer is de brandstof.
- Management bepaalt het toerental.
- Speeksel zorgt voor natuurlijke buffering en werkt als smeerolie
Wanneer één van deze factoren uit balans raakt, gaat de pens schommelen in plaats van draaien.
Elke koe reageert anders op hetzelfde rantsoen
In de praktijk reageert elke koe anders op hetzelfde rantsoen. Verschillen in voeropname, herkauwactiviteit, lactatiestadium en stress zorgen ervoor dat de pens-pH gedurende de dag voor elke koe anders verloopt. Hierdoor ontstaan pH-schommelingen binnen het koppel, ook bij een ogenschijnlijk stabiel rantsoen.
Pensbuffers worden ingezet als fine-tuning binnen een sterke basis. Ze ondersteunen de pens op momenten dat de natuurlijke buffering via speeksel tijdelijk tekortschiet, bijvoorbeeld tijdens rustmomenten of bij pieken in fermentatie.
PensPraat
De Bokhorst over een Sterke Basis
“Ruwvoer heeft het meeste effect op melk en gehaltes.”
Een effectieve pensbuffer
Binnen een sterke basis kunnen pensbuffers bijdragen aan:
- het beperken van pH-schommelingen over de dag
- ondersteuning van de pens op dier-individueel niveau
- een stabielere fermentatie
- een pens die continu draait in plaats van schommelt
Het doel van een effectieve pensbuffer is niet om de pens-pH tijdens de voeropname op één moment te corrigeren, maar het structureel reduceren van pH-schommelingen tijdens de dag. Dat zorgt voor een stabiele fermentatie, mooie mestconsistentie, een betere benutting van ruwvoer en voorspelbare dierprestaties, elke dag weer.
Pensverzuring voorkomen vraagt een sterke basis
Pensverzuring voorkomen vraagt een sterke basis, zodat de pens langdurig blijft draaien door de schommelingen van de pens-pH te beperken. De pens draait optimaal wanneer zuurvorming en buffering continu in balans blijven voor elke koe elke dag weer.
Juist tijdens momenten waarop de natuurlijke buffering via speeksel tijdelijk wegvalt, zoals rustperiodes of bij wisselingen in voeropname, staat de pens extra onder druk. Dáár bepaalt stabiliteit het verschil tussen draaien of schommelen.
Langdurige pensstabiliteit is daarom altijd het resultaat van een sterke basis, waarin meerdere factoren elkaar versterken:
- een constant en homogeen rantsoen
- kwalitatief ruwvoer
- rust, ligcomfort en regelmaat aan het voerhek
- pens-individuele ondersteuning, vooral tijdens momenten van rust
Pensverzuring bij koeien
Antwoorden op veelgestelde vragen
Wat is pensverzuring bij koeien en herkauwers?
Pensverzuring bij koeien is een verstoring van de penswerking waarbij de pH in de pens gedurende de dag te sterk schommelt en regelmatig te laag wordt.
Hierdoor raken pensbacteriën uit balans en wordt ruwvoer minder efficiënt benut. Pensverzuring wordt ook wel acidose genoemd.
Wat kun je doen om pensverzuring te voorkomen?
Het voorkomen van pensverzuring begint bij een sterke basis: goed management, een stabiel rantsoen en rust en regelmaat in de voeropname.
Voldoende structuur en een vast dagritme helpen om pH-schommelingen in de pens over de dag te beperken.
.
Hoe herken je pensverzuring bij melkkoeien?
Pensverzuring herken je aan een wisselend mestbeeld, onrust aan het voerhek, minder herkauwactiviteit en schommelingen in melkproductie. Vaak zie je ook een daling van het melkvetgehalte.
Kan pensverzuring leiden tot ketose (slepende melkziekte)?
Ja. Pensverzuring vermindert de benutting van energie uit ruwvoer. Hierdoor moet de koe meer lichaamsvet aanspreken, wat de kans op ketonvorming vergroot. Pensverzuring en slepende melkziekte (ketose) komen daardoor vaak in samenhang voor.
Is pensverzuring altijd zichtbaar bij koeien?
Nee, pensverzuring is niet altijd direct zichtbaar bij koeien. Vooral bij subacute pensverzuring (SARA) blijven koeien vaak normaal vreten en lijken gezond. De signalen zijn dan subtiel, zoals wisselend mestbeeld, schommelingen in melkproductie of een lagere benutting van ruwvoer.
Wat veroorzaakt pensverzuring bij melkkoeien?
Pensverzuring ontstaat wanneer de fermentatie in de pens sneller verloopt dan de natuurlijke buffering door speeksel kan bijhouden.
Dit gebeurt bijvoorbeeld door grote verschillen in voeropname, een snel fermenteerbaar rantsoen en beperkte speekselproductie wanneer de koe rust.
Wat is het verschil tussen pensverzuring en acidose?
Pensverzuring en acidose hebben dezelfde betekenis. Acidose is de technische term, terwijl pensverzuring de praktische benaming is.
Beide beschrijven een situatie waarin de pens-pH te sterk schommelt en regelmatig te laag wordt, waardoor de vertering en benutting van het rantsoen verstoord raakt.
Wat zijn de gevolgen van pensverzuring?
Pensverzuring leidt tot een lagere benutting van ruwvoer, minder melkproductie, meer risico op klauwproblemen en verstoring van de stofwisseling. Op langere termijn verlaagt pensverzuring het rendement per koe.
Wat is de ideale pH in de pens van een koe?
De ideale pH in de pens ligt grofweg tussen 5,8 en 6,2.
Belangrijker dan één meetmoment is dat de pens-pH gedurende de dag stabiel blijft binnen dit bereik. Alleen dan kunnen pensbacteriën efficiënt werken en energie uit ruwvoer omzetten in melkproductie.
Komt pensverzuring ook voor bij geiten en kleine herkauwers?
Ja, ook geiten zijn zeer gevoelig voor pensverzuring. Geiten zijn extra gevoelig, omdat zij relatief veel krachtvoer krijgen in verhouding tot ruwvoer. De signalen zijn vaak subtiel, zoals wisselende mest, lagere melkproductie of verminderde conditie.
VERHALEN VAN MELKVEEHOUDERS
Haal meer kracht uit je ruwvoer!
